Mô hình xã hội xã hội chủ nghĩa Việt Nam được xác lập qua các văn kiện Đảng với 8 đặc trưng cốt lõi, hướng tới mục tiêu dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh.

Từ những năm đầu đổi mới, Đảng xác định Việt Nam đang ở chặng đường đầu của thời kỳ quá độ. Sau gần 40 năm phát triển, các thành tựu kinh tế – xã hội trở thành nền tảng để đặt ra mục tiêu đến năm 2045 trở thành nước phát triển, thu nhập cao. Đây cũng được xem là dấu mốc quan trọng gắn với khả năng hoàn thành thời kỳ quá độ và bước sang giai đoạn phát triển cao hơn.

Lần đầu xác lập hệ tiêu chí của xã hội xã hội chủ nghĩa

Mô hình xã hội xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam được định hình rõ ràng lần đầu trong Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội năm 1991. Văn kiện này không chỉ nêu mục tiêu, mà xác lập một hệ tiêu chí cụ thể để nhận diện xã hội xã hội chủ nghĩa phù hợp với điều kiện Việt Nam.

Qua các kỳ Đại hội, mô hình tiếp tục được bổ sung và hoàn thiện. Tại Đại hội IX năm 2001, Đảng xác định kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa là mô hình kinh tế tổng quát trong thời kỳ quá độ, nhằm phát triển lực lượng sản xuất trong điều kiện mới.

Đến Cương lĩnh bổ sung, phát triển năm 2011, hệ đặc trưng được hoàn chỉnh thành 8 nội dung, làm rõ hơn mục tiêu dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh; đồng thời khẳng định vai trò của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa và vị trí trung tâm của con người.

Đến nay, xã hội xã hội chủ nghĩa mà Việt Nam hướng tới được xác định là :

• xã hội dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh ;
• do nhân dân làm chủ ;
• có nền kinh tế phát triển cao dựa trên lực lượng sản xuất hiện đại và quan hệ sản xuất tiến bộ, phù hợp ;
• có nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc ;
• con người có cuộc sống ấm no, tự do, hạnh phúc, có điều kiện phát triển toàn diện ;
• các dân tộc trong cộng đồng Việt Nam bình đẳng, đoàn kết, tôn trọng và giúp nhau cùng phát triển ;
• có Nhà nước pháp quyền của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân do Đảng Cộng sản lãnh đạo ;
• có quan hệ hữu nghị, hợp tác với các nước trên thế giới.
  
  

Việc xác lập đầy đủ 8 đặc trưng này không chỉ dừng ở việc mô tả mục tiêu, mà còn tạo thành một hệ tiêu chí để định hướng chính sách và đánh giá quá trình phát triển. Mỗi đặc trưng gắn với một trụ cột cụ thể : kinh tế phát triển đi đôi với công bằng xã hội ; chính trị bảo đảm quyền làm chủ của nhân dân ; văn hóa giữ vai trò nền tảng tinh thần ; con người là trung tâm ; Nhà nước giữ vai trò tổ chức và điều tiết toàn bộ quá trình phát triển.

Đại hội XIII xác định mốc phát triển đến năm 2045 trở thành nước phát triển, thu nhập cao, đưa mô hình từ định hướng lý luận sang mục tiêu có thể đo đếm.

Kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa

Trong cấu trúc của mô hình xã hội xã hội chủ nghĩa, kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa giữ vai trò là phương thức tổ chức và vận hành nền kinh tế.

Việc xác định mô hình này cho thấy sự thay đổi trong tư duy phát triển : Việt Nam sử dụng cơ chế thị trường để huy động và phân bổ nguồn lực, nhưng không để thị trường chi phối toàn bộ, mà đặt dưới sự quản lý của Nhà nước nhằm bảo đảm định hướng phát triển vì con người.

Điều này thể hiện ở việc tăng trưởng kinh tế phải đi đôi với tiến bộ và công bằng xã hội, thông qua các chính sách điều tiết, an sinh và phân phối lại. Thị trường được sử dụng như công cụ để thúc đẩy sản xuất, nâng cao năng suất và thu nhập, nhưng mục tiêu cuối cùng vẫn là nâng cao chất lượng sống của người dân.

Sự khác biệt với mô hình kinh tế tư bản nằm ở chỗ không lấy lợi nhuận làm trung tâm, mà hướng tới sự phát triển có ích cho người dân. Nhà nước giữ vai trò định hướng và điều tiết để hạn chế các hệ quả tiêu cực như khoảng cách quá lớn trong phân hóa giàu nghèo hay bất bình đẳng trong tiếp cận dịch vụ công.