Lần đầu tiên sau 13 năm, Mỹ áp đặt mức cảnh báo cao nhất cho một quốc gia trong báo cáo thường niên về bảo hộ và thực thi quyền sở hữu trí tuệ (SHTT) tại các nước đối tác thương mại.

Đáng buồn thay, đó lại là Việt Nam. Chúng ta phải đối mặt với một cuộc chạy đua nước rút trong vài tuần sắp tới, trước nguy cơ bị Mỹ tiến hành điều tra toàn diện, thậm chí trừng phạt thương mại.

Sự thất bại của các công cụ thương mại đa phương

Khác với mô hình công nghiệp truyền thống, giá trị của hàng hóa xuất khẩu hiện đại không chỉ nằm ở các yếu tố hữu hình như nguyên vật liệu hay nhân công, mà phụ thuộc lớn vào tài sản vô hình, đặc biệt là quyền Sở hữu trí tuệ (SHTT). Sáng chế, chương trình máy tính, bí mật kinh doanh, kiểu dáng công nghiệp và chi phí nghiên cứu phát triển nói chung đã trở thành những nhân tố quyết định năng lực cạnh tranh cốt lõi.

Sự dịch chuyển đó tạo ra rất nhiều thách thức đối với hệ thống pháp luật thương mại quốc tế đa phương. Các công cụ phòng vệ thương mại truyền thống trong khuôn khổ WTO, điển hình là thuế chống bán phá giá và thuế chống trợ cấp, vốn được thiết kế để đo lường nền kinh tế vật chất.

Vì thế, chúng bộc lộ những khoảng trống pháp lý khi phải đối mặt với nền kinh tế tri thức. Việc một quốc gia dung túng cho hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ, hoặc cố tình duy trì một cơ chế thực thi lỏng lẻo, về bản chất chính là dạng “trợ cấp ngầm” cho doanh nghiệp nội địa. Lợi thế này làm sai lệch giá thành sản xuất thực tế của hàng hóa xuất khẩu, cho phép họ bán ra thị trường thế giới với giá rẻ.

Mặc dù tạo ra sự bóp méo thương mại rõ rệt, những hành vi phi truyền thống này lại rất khó bị điều chỉnh bởi Hiệp định về Trợ cấp và các Biện pháp đối kháng. Sự yếu kém trong thực thi quyền SHTT thường là một vấn đề mang tính hệ thống, tồn tại rộng khắp trên toàn bộ nền kinh tế và ảnh hưởng đến mọi lĩnh vực. Do đó, rất khó để chứng minh là một ưu đãi riêng biệt, một đóng góp về tài chính, hay một khoản lợi ích trực tiếp mà chính phủ nước đó dành cho doanh nghiệp nội địa.

Đứng trước sự bế tắc của thiết chế giải quyết tranh chấp đa phương thuộc WTO, các siêu cường kinh tế có nguy cơ quay trở lại với lựa chọn trả đũa đơn phương. Minh chứng cho xu hướng này chính là cuộc điều tra theo Mục 301 do Cơ quan Đại diện Thương mại Mỹ (USTR) khởi xướng.

Cơ hội nào cho Việt Nam ?

Ngay khi báo cáo được công bố, Chính phủ Việt Nam đã lập tức ban hành Công điện chỉ đạo thực hiện quyết liệt các giải pháp thực thi quyền sở hữu trí tuệ, bảo đảm số vụ được xử lý tăng tối thiểu 20%. Hiệu quả của chiến dịch lần này đến đâu vẫn chưa thể trả lời được ; nhưng ít nhất, Việt Nam đang gửi một tín hiệu quan trọng đến Mỹ rằng chính phủ thực sự có ý chí chính trị nghiêm túc nhằm cải thiện tình hình.

Công bằng mà nói, trong một vài năm vừa qua, cơ quan chức năng đã có những nỗ lực đáng ghi nhận trong việc ngăn chặn, điều tra, khởi tố, xét xử các vụ việc xâm phạm quyền SHTT quy mô lớn, đặc biệt là trên môi trường Internet. Tuy nhiên, ý thức tuân thủ bản quyền là một vấn nạn mà có thể phải mất nhiều thế hệ mới giải được.

Lấy ví dụ phản ứng của cộng đồng mạng qua vụ việc hệ thống truyền phát bóng đá “lậu” lớn nhất từ trước đến nay bị triệt phá, có thể thấy rõ những quan điểm trái chiều. Một bộ phận không nhỏ công chúng thể hiện sự tiếc nuối, xót xa. Lý do phổ biến nhất được đưa ra, đó là thứ cảm xúc chân thật mà khán giả không nhận được từ truyền hình chính thống.

Trong rất nhiều năm, hàng thế hệ người Việt đã quá quen với “xài chùa” các sản phẩm sáng tạo, đến mức không hề cảm thấy có chút “áy náy” nào khi dùng chúng. Chính vì vậy, chúng ta rất dễ dàng để tìm được lý do bao biện cho việc sử dụng hàng hóa, dịch vụ xâm phạm bản quyền.

Từ đó, các nền tảng xâm phạm mới tìm được không gian để bùng nổ, khi nhu cầu người dùng là quá cao, kéo theo những nguồn lợi bất chính khổng lồ.

Bất kỳ “tháng ra quân” nào của cơ quan chức năng cũng sẽ có điểm dừng, đơn giản là bởi nguồn lực có hạn. Vấn đề thực thi quyền sở hữu trí tuệ của Việt Nam có lẽ cũng sẽ bế tắc vĩnh viễn nếu chỉ là nỗ lực của chính quyền, mà thiếu đi sự ý thức và thay đổi từ chính bản thân người dùng.

Nhưng phía Mỹ dường như đang hoàn toàn mất kiên nhẫn. Thách thức ngay trước mắt của Việt Nam vì vậy là vô cùng lớn.