Ảnh: Gérard Memmi

Tòa Phá án Tối cao Pháp đã xem xét đơn kháng cáo của nữ nhà báo Pháp-Việt vào ngày 16 tháng 6. Ý kiến thuận lợi của Viện Kiểm sát cho thấy một kết cục tích cực có thể xảy ra, nhưng phán quyết cuối cùng sẽ chỉ được đưa ra vào ngày 16 tháng 9 tới.

“Còn thở là còn chiến đấu.” Lời thề này, bà Trần Tố Nga, 85 tuổi, đã lặp đi lặp lại không mệt mỏi suốt hơn một thập kỷ qua. Ngày 16 tháng 6 năm 2026, lời thề ấy một lần nữa vang lên trong các bức tường của Tòa Phá án Tối cao Pháp, nơi diễn ra phiên xét xử mang tính bước ngoặt trong cuộc chiến của bà chống lại 14 tập đoàn đa quốc gia, bao gồm Bayer-Monsanto và Dow Chemical.

Câu hỏi đặt ra cho các thẩm phán trước hết mang tính kỹ thuật, nhưng hệ lụy của nó là vô cùng lớn: Liệu các công ty đã cung cấp chất độc da cam (Agent Orange) cho quân đội Hoa Kỳ trong chiến tranh Việt Nam có thể được hưởng quyền miễn trừ tài phán hay không? Đây là một đặc quyền cho đến nay vẫn chỉ dành cho các quốc gia có chủ quyền, và chính lập luận này đã dẫn đến việc hồ sơ bị bác bỏ tại Tòa án Évry năm 2021 và Tòa phúc thẩm Paris năm 2024.

Một tín hiệu đáng khích lệ

Phiên tòa ngày 16 tháng 6 đã mang lại một bất ngờ có lợi cho nguyên đơn. Trong một văn bản ý kiến, Viện trưởng Viện Kiểm sát bên cạnh Tòa Phá án – một thẩm phán của Viện công tố – đã khuyến nghị hủy bỏ bản án năm 2024. Quan điểm này ủng hộ lập luận trung tâm của luật sư bào chữa: các công ty liên quan đã thực hiện các hành vi thương mại thuần túy, chứ không phải nhiệm vụ của một quốc gia có chủ quyền, khi sản xuất và bán chất diệt cỏ cực độc này trước, trong và sau cuộc xung đột.

Ý kiến này, tuy không ràng buộc Tòa án, nhưng là một tín hiệu mạnh mẽ ủng hộ nguyên đơn. Vì vậy, vẫn có hy vọng, mặc dù phán quyết cuối cùng sẽ chỉ được đưa ra vào ngày 16 tháng 9 tới.

Một nhà hoạt động không mệt mỏi, một sự nghiệp vì công lý

Đối với bà Trần Tố Nga, cuộc chiến này vượt xa trường hợp cá nhân của bà. Là nạn nhân trực tiếp của chất độc da cam – bà mắc bệnh tiểu đường và lao phổi – bà cũng đã mất con gái vì những dị tật liên quan đến phơi nhiễm. Vụ kiện của bà đã trở thành biểu tượng cho sự công nhận các tội ác môi trường trong chiến tranh và trách nhiệm của các tập đoàn đa quốc gia.

Bài báo mà Reporterre dành cho cuộc đời bà, với tiêu đề “Tant que je respire, je me battrai”, đã ghi lại cuộc đời đầy nghị lực của người phụ nữ ấy. Nó nhắc nhở chúng ta rằng đằng sau thủ tục pháp lý là một người phụ nữ lớn tuổi, đầy quyết tâm, người đại diện cho ký ức của hàng triệu người Việt Nam bị nhiễm độc lâu dài, và những vùng đất vẫn còn ô nhiễm.

Sau ngày 16 tháng 9: Hai kịch bản có thể xảy ra

Cuộc chiến pháp lý của bà Trần Tố Nga có thể có hai kết cục vào mùa thu này:

• Nếu Tòa Phá án chấp thuận kháng cáo (hủy án): Vụ việc sẽ được chuyển đến một tòa phúc thẩm mới. Lần đầu tiên, trách nhiệm của các doanh nghiệp có thể được xem xét trên thực chất, và các cuộc tranh luận có thể diễn ra về độc tính của chất độc da cam hoặc thiệt hại mà bà Trần Tố Nga phải gánh chịu.
• Nếu Tòa Phá án bác đơn kháng cáo: Phán quyết của tòa phúc thẩm được giữ nguyên và cuộc chiến pháp lý tại Pháp sẽ kết thúc. Tuy nhiên, bà Trần Tố Nga đã đề cập đến khả năng đưa vụ việc lên Tòa án Nhân quyền Châu Âu.

Một cột mốc quan trọng

Vào ngày 16 tháng 9 tới, Tòa Phá án Tối cao Pháp sẽ đưa ra phán quyết. Phán quyết này có thể mở ra một kỷ nguyên tư pháp mới cho các nạn nhân của thảm họa môi trường, hoặc buộc bà Trần Tố Nga phải tiếp tục cuộc chiến ở một nơi khác. Nhưng dù điều gì xảy ra, bà đã hứa: bà sẽ chiến đấu cho đến hơi thở cuối cùng.

---

Bà Trần Tố Nga trên trang web của Reporterre