Những ngày cùng các cô, các chú trong Ban Chấp hành biên soạn cuốn sách về chặng đường 50 năm của Hội người Việt Nam tại Pháp (UGVF), người viết những dòng này đã lật qua không biết bao nhiêu tấm ảnh cũ. Rồi một lần vô tình mở sách ra, giữa những trang tư liệu về các hoạt động thiếu nhi, bỗng bắt gặp gương mặt con gái mình trong buổi biểu diễn Tết Trung thu năm 2015. Một đứa trẻ sinh ra trên đất Pháp, rạng rỡ trên sân khấu cùng bạn bè cùng trang lứa, nằm trong cùng một cuốn sách với những người đã làm nên lịch sử của Hội. Khoảnh khắc ấy khiến người ta chợt hiểu: cuốn sách này không chỉ ghi lại quá khứ. Nó là một dòng chảy, và con cháu hôm nay đang đứng ngay trong dòng chảy ấy.
Nhưng trước những trang sách có hình trẻ thơ là rất nhiều trang khác, nơi có những con người đã lặng lẽ trao đi cả tuổi trẻ của mình.

Những năm tháng thanh xuân dành cho Tổ quốc

Họ từng là sinh viên, công nhân, trí thức người Việt trên đất Pháp. Ngày đi học, đi làm để mưu sinh nơi xứ người, tối về lại quây quần bên nhau, bàn cách làm sao để tiếng nói của Việt Nam được thế giới lắng nghe. Không ai bắt buộc họ, cũng chẳng có phần thưởng nào đợi chờ. Họ làm vì một lẽ rất giản dị: dù đứng ở đâu, trái tim họ vẫn thuộc về quê hương.
Và khi đất nước vừa thống nhất, bước vào những năm tháng thiếu thốn, khó khăn chồng chất, chính họ lại là những người gửi về. Gửi về không chỉ vật chất, mà cả tấm lòng, sự giúp sức, tri thức và các mối quan hệ của mình, những đóng góp không thể đong đếm, âm thầm hòa vào công cuộc xây dựng đất nước. Ở xa Tổ quốc về khoảng cách, nhưng họ chưa bao giờ ở xa về tâm hồn. Họ là một phần máu thịt của dân tộc, một nguồn lực quý báu mà đất nước luôn trân trọng.
Chiều 8/11, tại Trung tâm Văn hóa Việt Nam tại Pháp, những con người ấy đã trở về trong Lễ kỷ niệm 50 năm thành lập Hội. Các cô, các chú tóc đã bạc phơ, có người được con cháu dìu từng bước, gặp lại nhau sau nhiều năm. Họ nắm tay nhau thật lâu, chúc nhau mạnh khỏe, sống lâu để còn gặp nhau những lần sau nữa. Có những cái tên được nhắc đến kèm một tiếng thở dài, bởi người ấy đã không còn để cùng ngồi đây hôm nay. Người còn, người mất, nhưng trong buổi chiều ấy, dường như ai cũng đang có mặt.

Khi Bác Hồ hiện về trên màn ảnh

Khoảnh khắc lắng đọng nhất đến khi đèn khán phòng tắt và bộ phim tư liệu bắt đầu. Những thước phim đầu tiên đưa người xem trở về năm 1976, với Đại hội thành lập Hội tại Argenteuil, nơi những người con xa xứ cùng nhau đặt nền móng cho một tổ chức sẽ đồng hành với cộng đồng suốt nửa thế kỷ.
Rồi hình ảnh Chủ tịch Hồ Chí Minh hiện lên. Đó là ngày 15/7/1946, tại Maison de la Mutualité giữa lòng Paris, khi hơn 2.000 kiều bào đến gặp Người nhân chuyến thăm Pháp. Trong đoạn phim, Bác căn dặn bà con thương yêu, đoàn kết với nhau, giữ tình hữu nghị với nhân dân Pháp, và nhắc rằng món quà lớn nhất kiều bào có thể dành cho đất nước chính là tấm lòng yêu nước, là sự cống hiến cho Tổ quốc. Tám mươi năm đã trôi qua, lời dặn ấy vẫn như còn nguyên hơi ấm. Và nhìn lại chặng đường của những người đang ngồi trong khán phòng, có thể nói họ đã sống trọn vẹn với lời dặn ấy.
Từ dấu mốc đó, bộ phim đi qua năm thập kỷ hoạt động của Hội. Trên nền nhạc, những gương mặt tuổi đôi mươi rạng rỡ, những cuộc gặp mặt, những buổi văn nghệ lần lượt hiện ra. Đó là thanh xuân của họ, từ những ngày đầu thành lập Hội, qua những năm đất nước còn nghèo khó, cho đến hôm nay. Nhiều người nhận ra mình trong những khuôn hình đã cũ, nhận ra bạn bè, nhận ra cả những người nay chỉ còn trong ký ức. Khắp khán phòng, khán giả lặng lẽ lau nước mắt. Khoảng cách giữa người thanh niên trên màn ảnh và mái đầu bạc dưới hàng ghế là nửa thế kỷ, là cả một đời người dành cho lý tưởng và tình yêu Tổ quốc.
Khi khuôn hình cuối cùng khép lại, cả khán phòng vỡ òa trong những tràng vỗ tay nhiệt liệt. Đó không chỉ là tiếng vỗ tay dành cho một bộ phim, mà là lời tri ân gửi tới tất cả những ai đã đi qua chặng đường ấy, người còn ngồi đây cũng như người đã đi xa.

Những tấm kỷ niệm chương nhận thay cha mẹ

Phần trao kỷ niệm chương và bằng tri ân là lúc nhiều người không giấu được xúc động. Có những cái tên được xướng lên mà người bước lên sân khấu lại là con của họ. Thế hệ thứ hai, những người con sinh ra và lớn lên trên đất Pháp, thay cha mẹ đã khuất nhận lấy tấm kỷ niệm chương.
Người cha, người mẹ không còn để tận mắt thấy công sức của mình được ghi nhận, nhưng sự ghi nhận ấy đã đến tay con cái họ, như một lời khẳng định rằng những gì cha mẹ làm năm xưa không hề bị lãng quên. Và người con cầm tấm kỷ niệm chương trên tay hôm nay hẳn hiểu hơn bao giờ hết rằng mình đang mang trong người một truyền thống đáng tự hào đến nhường nào.

Tiếp nối không chỉ bằng ký ức

Điều đáng quý, đáng trân trọng là truyền thống ấy không chỉ nằm trong những thước phim hay những tấm ảnh cũ. Thế hệ kế tiếp hôm nay đang tiếp nối bằng việc làm cụ thể: những lớp tiếng Việt cuối tuần, hoạt động của Hội Măng Non, lớp Cánh Diều, dàn hợp xướng, các hoạt động thanh niên, những chương trình văn hóa sôi nổi diễn ra đều đặn. Chính buổi lễ kỷ niệm này cũng do lớp người kế tiếp đứng ra tổ chức, với lòng biết ơn và sự chu đáo dành cho những người đi trước.
Khi các em thiếu nhi bước lên sân khấu, cất tiếng hát tiếng Việt trước những ông bà, cô chú từng dành cả tuổi trẻ để giữ gìn tiếng nói ấy trên đất khách, người ta lại nhớ đến tấm ảnh đêm Trung thu năm nào trong cuốn sách kỷ niệm. Mạch nguồn chưa bao giờ đứt đoạn.
Buổi chiều khép lại bằng bữa tiệc thân mật. Người già ngồi cạnh người trẻ, chuyện xưa nối sang chuyện nay, ngoài sảnh mọi người cùng nhau xem lại những bức ảnh tư liệu quý, chỉ cho nhau từng gương mặt, từng khung cảnh. Không còn ai là người đến trước hay đến sau, chỉ còn một gia đình lớn quây quần bên nhau.
Nửa thế kỷ đã qua. Những người thanh niên năm nào nay đã bạc tóc, có người đã đi xa. Nhưng tình yêu Tổ quốc mà họ gieo xuống vẫn đang lớn lên trong con cháu họ, trong những lớp học tiếng Việt, trong những bài hát của trẻ thơ, và trong chính những tràng vỗ tay của buổi chiều hôm ấy.