Một vòng tuần hoàn nằm ngoài chính sách

Trong lý vấn đề môi trường, kinh tế tuần hoàn được định nghĩa là mô hình trong đó chất thải được quay trở lại làm đầu vào sản xuất, giúp giảm khai thác tài nguyên và hạn chế phát thải. Tuy nhiên, tại Việt Nam, một hệ thống tương tự đã tồn tại từ rất lâu nhưng không được gọi bằng tên đó.

Theo Báo cáo chất thải nhựa năm 2022 của WWF (Quỹ Quốc tế bảo vệ thiên nhiên) thì Việt Nam có khoảng 0,89 triệu tấn chất thải nhựa được phân loại để tái chế, tương đương khoảng 30% tổng lượng phát sinh mỗi năm.

Đáng chú ý, khoảng hai phần ba khối lượng này được thu gom bởi lực lượng phi chính thức, tức là những người làm nghề ve chai, đồng nát. Chuỗi này bắt đầu từ người thu gom, qua các đại lý, hợp tác xã vệ sinh môi trường (được gọi là thu gom rác dân lập), điểm tập kết và kết thúc tại các nhà máy tái chế, tạo thành một hệ thống ít nhiều hoàn chỉnh dù không có quy hoạch chính thức.

Dưới góc độ kinh tế, hệ thống ve chai có thể được xem là một mạng lưới tự tổ chức.

Chi phí thu gom trong khu vực này thường thấp hơn 20-50% so với hệ thống chính thức do không phát sinh chi phí quản lý và tận dụng lao động thủ công. Đây là yếu tố giúp hệ thống ve chai đạt hiệu suất cao và độ bao phủ rộng, đặc biệt tại các đô thị lớn.

Trong báo cáo nghiên cứu tích hợp khu vực lao động tự do trong quản lý chất thải rắn tại Việt Nam năm 2025 của Chương trình Phát triển Liên Hợp Quốc (UNDP), lao động tự do trực tiếp thu mua phế liệu có thu nhập 5-10 triệu đồng/tháng, không có bảo hiểm xã hội và ít có bảo hiểm y tế. Các chủ xưởng tái chế có thu nhập dao động 10-50 triệu đồng/tháng ; một số cơ sở lớn đạt hàng trăm triệu đồng.

Về mặt xã hội, phần lớn lực lượng này không có hợp đồng lao động, không được đóng bảo hiểm và không có cơ chế bảo vệ, thu nhập trung bình chỉ khoảng 4 đến 7 triệu đồng mỗi tháng, nhưng lại đóng góp trực tiếp vào việc xử lý gần một triệu tấn rác nhựa mỗi năm. Và nó  lại có mặt tiện lợi vì người dân bán đi những vật liệu mình không dùng đến nữa.

Ở góc độ môi trường, lượng nhựa được tái chế này giúp giảm đáng kể lượng chất thải phải chôn lấp và có thể tránh phát thải hàng triệu tấn CO₂ tương đương. Tuy nhiên, những lợi ích này chưa được lượng hóa đầy đủ trong các cơ chế chính sách.

Tích hợp thay vì thay thế

Kinh tế tuần hoàn ở Việt Nam hiện nay không phải là một mô hình tương lai mà đã tồn tại trong thực tế, dưới hình thức của một hệ thống phi chính thức do lực lượng ve chai vận hành. Vấn đề không nằm ở việc xây dựng một hệ thống mới, mà ở việc nhận diện, tích hợp và nâng cấp hệ thống hiện hữu.

Nếu làm được điều này, Việt Nam có thể phát triển một mô hình kinh tế tuần hoàn mang tính đặc thù, kết hợp giữa hiệu quả kinh tế và tính bao trùm xã hội. Ngược lại, nếu tiếp tục bỏ qua lực lượng này, nền kinh tế tuần hoàn sẽ phải xây dựng ở quy mô toàn đất nước.  Lấy vì dụ như dự án thực nghiệm “Hồi sinh rác thải nhựa – The Plastic Reborn” do Unilever và VietCycle thực hiện từ năm 2021 đến 2025 tại Hà Nội và TPHCM, đã thu gom và tái chế hơn 40.494 tấn nhựa, kết nối khoảng 200 điểm thu gom và hỗ trợ khoảng 3.000 lao động phi chính thức. Một con số đáng được ca ngợi nhưng còn quá khiêm tốn so với phạm vi cả một đất nước với hơn 100 triệu dân.