Cửa khẩu thông minh (Smart Border) là mô hình tổ chức và hoạt động của các cơ quan quản lý nhà nước tại khu vực cửa khẩu dựa trên ứng dụng khoa học, công nghệ hiện đại vào quá trình giao nhận hàng hóa xuất nhập khẩu. Ngoài ra, mô hình này còn là một hệ thống quản lý biên giới hiện đại sử dụng các công nghệ như trí tuệ nhân tạo (AI), Internet vạn vật (IoT), nhận diện sinh trắc học, phân tích dữ liệu, blockchain… để tối ưu hóa việc kiểm soát dòng người, hàng hóa qua biên giới, đảm bảo an ninh.

Cửa khẩu thông minh góp phần giải quyết tình trạng ùn ứ hàng hóa tại khu vực cửa khẩu, vấn đề “đau đầu” kéo dài nhiều năm qua. Bên cạnh đó, cửa khẩu thông minh giúp giảm đáng kể chi phí vận chuyển, thông quan hàng hóa xuất nhập khẩu, từ đó tạo môi trường kinh doanh thuận lợi hơn và thu hút các doanh nghiệp xuất nhập khẩu. Mặc khác, mô hình này góp phần tăng nguồn thu cho ngân sách Nhà nước, hỗ trợ công tác chống buôn lậu, gian lận thương mại, hàng giả, hàng kém chất lượng, góp phần ổn định và nâng cao đời sống cho nhân dân hai bên biên giới, đồng thời giữ vững an ninh chính trị, trật tự an toàn xã hội, chủ quyền biên giới quốc gia.

Thực trạng và nhu cầu triển khai tại Việt Nam

Hiện nay, hoạt động thông quan tại các cửa khẩu Việt Nam đang gặp nhiều thách thức. Đặc biệt tại cửa khẩu quốc tế Hữu Nghị (Lạng Sơn), mô hình thông quan truyền thống đã tiệm cận hiệu suất thông quan tối đa khoảng 1,350 xe/ngày, thấp hơn nhiều so với nhu cầu thực tế. Thời gian thông quan kéo dài, làm tăng chi phí, giảm sức cạnh tranh của hàng hóa xuất khẩu Việt Nam.

Tháng 2/2022, Lạng Sơn đã trở thành tỉnh đầu tiên trong cả nước triển khai mô hình cửa khẩu số. Nếu giai đoạn 2016-2020, tổng kim ngạch XNK qua các cửa khẩu của tỉnh Lạng Sơn chỉ đạt 17.5 tỷ USD, thì đến năm 2024, địa phương này đã xác lập kỷ lục về tổng kim ngạch XNK khi đạt 66.4 tỷ USD, tăng 27.6% so với năm trước đó và chiếm gần 1/3 tổng kim ngạch thương mại giữa Việt Nam và Trung Quốc.

Thủ tướng Chính phủ vào tháng 8/2024 phê duyệt Đề án thí điểm xây dựng “cửa khẩu thông minh” tại khu vực mốc 1119-1120 và 1088/2-1089 thuộc cặp cửa khẩu quốc tế Hữu Nghị (Việt Nam) – Hữu Nghị Quan (Trung Quốc), Lạng Sơn bước vào giai đoạn mới trong việc hiện đại hóa hoạt động thông quan.

Đến năm 2026, trong khi đề án thí điểm mô hình cửa khẩu thông minh tại cặp cửa khẩu quốc tế Hữu Nghị (Lạng Sơn, Việt Nam) – Hữu Nghị Quan (Quảng Tây, Trung Quốc) đang được đẩy nhanh tiến độ, dự kiến khai thác quý 3/2026, chưa đầy một tháng trước, tỉnh Quảng Ninh đã phối hợp với Khu tự trị dân tộc Choang Quảng Tây tổ chức lễ khởi động xây dựng cửa khẩu thông minh tại cặp cửa khẩu quốc tế Móng Cái – Đông Hưng ở cầu Bắc Luân II.

Cặp cửa khẩu Móng Cái – Đông Hưng từ lâu giữ vai trò là đầu mối giao thương trọng yếu giữa Việt Nam, ASEAN và thị trường Trung Quốc. Việc triển khai mô hình cửa khẩu thông minh tại đây được kỳ vọng nâng cao năng lực thông quan, giảm chi phí logistics và thúc đẩy hợp tác thương mại, du lịch giữa hai bên.

Trả lời báo giới Việt Nam về vấn đề này, bà Hoàng Giang, Bí thư Thành ủy Phòng Thành Cảng, Quảng Tây cho biết : “Sau khi hoàn thành, năng lực thông quan hàng hóa sẽ tăng từ 1.000 xe/ngày lên 3.300 xe/ngày. Luồng thông quan hành khách có thể phục vụ 50.000 lượt người/ngày, với thời gian thông quan trung bình dưới một giây mỗi người. Chúng tôi cũng sẽ đẩy nhanh tiến độ chuẩn bị cho cầu Bắc Luân III và đoạn Đông Hưng – Móng Cái trên hành lang đường sắt Quảng Tây, nhằm thúc đẩy sự phát triển đồng bộ giữa hợp tác kinh tế – thương mại và giao lưu nhân văn giữa Trung Quốc và Việt Nam thông qua kết nối.”

Bà cũng cho biết, trong năm 2025, số người xuất nhập cảnh qua cửa khẩu Đông Hưng của Trung Quốc đạt gần 9,2 triệu lượt, đứng đầu trong số các cửa khẩu biên giới đường bộ tại Trung Quốc. Việt Nam tiếp tục là quốc gia đối tác thương mại lớn nhất của địa phương này năm thứ 27 liên tiếp. Kim ngạch thương mại song phương vượt 300 tỷ nhân dân tệ (43,5 tỷ USD), hơn 13 triệu lượt người đã qua lại giữa hai bên.

Trên thế giới, nhiều quốc gia đã và đang tích cực triển khai các mô hình biên giới thông minh, cửa khẩu thông minh nhằm tăng cường an ninh biên giới và thúc đẩy thương mại quốc tế.

Liên minh châu Âu (EU) thông qua gói “Smart Borders Package”, đã được triển khai từ năm 2025. Gói này nhằm tạo thuận lợi cho kiểm soát biên giới, cải thiện an ninh nội địa thông qua việc nhận dạng chăt chẽ hơn tại biên giới bên ngoài, và tạo điều kiện phát hiện những người ở quá hạn trong lãnh thổ EU. Hệ thống Nhập cảnh/Xuất cảnh (EES) được phát triển để cải thiện chất lượng kiểm soát biên giới đối với công dân nước thứ ba và đặc biệt là giúp xác định những người đang ở bất hợp pháp trong khu vực Schengen.