Chiều 8/11, Trung tâm Văn hóa Việt Nam tại Pháp chật kín người. Có những mái tóc đã bạc trắng, từng xuống đường vì Việt Nam từ thập niên 1960. Có những em nhỏ lần đầu hát tiếng Việt trên sân khấu. Họ cùng về đây để mừng Hội người Việt Nam tại Pháp (UGVF) tròn nửa thế kỷ, một tổ chức có cội rễ từ năm 1919, khi người thanh niên Nguyễn Tất Thành cùng các trí sĩ yêu nước lập hội đầu tiên của người Việt trên đất Pháp.

Một buổi chiều của những cuộc hội ngộ

Từ đầu giờ chiều, sảnh Trung tâm Văn hóa đã rộn tiếng chào hỏi. Nhiều người lâu lắm mới gặp lại nhau, nắm tay nhau rất lâu, gọi nhau bằng những cái tên quen từ thời còn đi họp, đi mít tinh, đi phát truyền đơn. Bên cạnh họ là con, là cháu, có em còn phải để bố mẹ dắt tay. Ban tổ chức dành riêng một góc chụp ảnh, mở suốt đến 19 giờ, và nhắc đi nhắc lại rằng mọi người đừng quên lưu lại khoảnh khắc này, bởi không phải lúc nào nhiều thế hệ cũng có dịp đứng chung một khung hình.

Dự lễ có Đại sứ Việt Nam tại Pháp Trịnh Đức Hải, bà Nguyễn Thúy Anh, nguyên Ủy viên Trung ương Đảng, Chủ tịch Hội Hữu nghị và Hợp tác Việt Nam – Pháp, cùng đông đảo kiều bào và bạn bè.

Từ hội đầu tiên năm 1919 đến tháng Tư năm 1976

Để hiểu vì sao buổi lễ hôm ấy có sức nặng đặc biệt, cần lùi lại hơn một thế kỷ. Năm 1919, Hội Những người An Nam yêu nước tại Pháp ra đời, với sự tham gia của Nguyễn Tất Thành, người sau này là Chủ tịch Hồ Chí Minh. Từ đó, phong trào của người Việt tại Pháp được tiếp nối qua nhiều lớp người, qua những năm tháng kháng chiến, qua những cuộc vận động dư luận Pháp và quốc tế ủng hộ Việt Nam.

Trong dòng chảy ấy, trụ sở của UGVF trên phố Petit Musc ở Paris mang một ý nghĩa riêng: theo lời Chủ tịch Hội Vương Hữu Nhân, ngôi nhà số 16 này từng là một địa điểm quan trọng gắn với các cuộc đàm phán dẫn tới Hiệp định Paris.

Ngày 24 và 25/4/1976, chỉ một năm sau ngày đất nước thống nhất, Hội người Việt Nam tại Pháp chính thức được thành lập. Năm mươi năm sau, những người có mặt trong ngày đầu ấy giờ đã ngoài bảy, tám, thậm chí chín mươi tuổi, và chính họ là những vị khách được chờ đợi nhất của buổi lễ.

Lời mở đầu của người trẻ

Mở đầu buổi lễ, ông Vương Hữu Nhân, Chủ tịch đương nhiệm của Hội, thay mặt thế hệ kế tiếp gửi lời tri ân tới những người đi trước. Ông không ngần ngại thừa nhận rằng thế hệ mình đã không chứng kiến những ngày đầu thành lập, nên có lẽ chưa thể thấm hết những gian nan mà các bậc cha chú đã trải qua. Điều họ nhận được là một truyền thống và những thành quả được trao tận tay.

Ông bày tỏ lòng biết ơn với các bác, các cô, các chú đã bỏ thời gian, công sức và tâm huyết dựng nên Hội, và khẳng định những câu chuyện của người đi trước cũng chính là một phần câu chuyện của thế hệ mình, cần được giữ gìn và kể tiếp cho lớp sau. Ông cũng thẳng thắn nhìn nhận rằng đời sống hôm nay đã khác, mỗi thế hệ có cách nghĩ, cách làm riêng; vì vậy, người trẻ mong tiếp tục được lắng nghe kinh nghiệm, nhận lời khuyên và sự tiếp sức của người đi trước, để Hội có thêm những hoạt động, dự án thiết thực cho cộng đồng và cho quê hương.

Nửa thế kỷ đủ để một tổ chức trưởng thành

Tiếp lời Chủ tịch Hội, Đại sứ Trịnh Đức Hải bày tỏ niềm vinh dự và xúc động. Theo ông, năm mươi năm là quãng thời gian đủ dài để một tổ chức trưởng thành và khẳng định giá trị. Từ những bước đi đầu tiên nhiều vất vả, UGVF dần trở thành nơi người Việt xa quê tìm đến nhau, chia sẻ và đỡ đần nhau; nơi tiếng Việt, phong tục và bản sắc được giữ lại cho con cháu; đồng thời là cây cầu nối cộng đồng với đất nước.

Điều Đại sứ trân trọng nhất là tinh thần đoàn kết và sự gắn bó với cội nguồn. Qua bao đổi thay, kiều bào tại Pháp vẫn hướng về Tổ quốc, góp sức vào công cuộc xây dựng đất nước, và đồng thời là những người đưa văn hóa, hình ảnh Việt Nam đến gần hơn với bạn bè Pháp và quốc tế. Ông nhấn mạnh vai trò quan trọng của cộng đồng trong quan hệ hai nước, tin rằng các thế hệ kiều bào sẽ tiếp tục vun đắp tình hữu nghị và hợp tác Việt Nam – Pháp, và mong Hội tiếp tục đổi mới cách làm, thu hút người trẻ, đặc biệt là gìn giữ văn hóa và dạy tiếng Việt cho các thế hệ sau.

Tám mươi năm hiện về trên màn ảnh

Sau hai bài phát biểu, đèn trong khán phòng tắt và bộ phim tư liệu bắt đầu. Những thước phim đầu tiên đưa người xem trở về mùa hè năm 1946, khi Chủ tịch Hồ Chí Minh gặp gỡ kiều bào tại Maison de la Mutualité ở Paris. Hôm ấy, ngày 15/7/1946, hơn 2.000 đại biểu người Việt đã có mặt để đón Người nhân chuyến thăm Pháp. Lời Bác căn dặn bà con thương yêu nhau, đoàn kết, giữ tình hữu nghị và một lòng ủng hộ Tổ quốc vang lên trong khán phòng, như nhắc lại lời dặn đã theo bao thế hệ người Việt tại Pháp suốt tám mươi năm qua.

Từ dấu mốc ấy, bộ phim nối tiếp bằng những hình ảnh hoạt động của Hội qua năm thập kỷ, từ năm 1976 đến năm 2026. Âm thanh, tiếng nói và tiếng nhạc của những năm tháng cũ làm sống lại cả một thời đã qua. Nhiều người trong khán phòng nhận ra chính mình, nhận ra bạn bè, có cả những người nay đã không còn.

Khán phòng chùng xuống. Nhiều người không giữ được nước mắt, có người lặng lẽ lau mắt, có người nắm chặt tay người ngồi bên. Khi khuôn hình cuối cùng khép lại, cả khán phòng vỡ òa trong những tràng vỗ tay vang dội, kéo dài như một lời cảm ơn gửi tới tất cả những ai đã đi qua chặng đường ấy. Với lớp trẻ, đó là lần hiếm hoi họ được nhìn thấy cha ông mình trong những năm tháng mà họ mới chỉ được nghe kể.

Khi các thế hệ cùng lên tiếng

Sau phần phim, sân khấu được dành cho chính những con người làm nên lịch sử ấy. Đại diện các thế hệ hội viên lần lượt bước lên, mỗi người mang theo một lát cắt của chặng đường dài.

Người đầu tiên là ông Nguyễn Bỉnh Khánh, Chủ tịch Hội Thanh niên Việt Nam tại Pháp (UJVF) thời kỳ đầu, người từng gánh vác phong trào thanh niên người Việt trên đất Pháp. Ông nhắc lại những năm tháng tuổi trẻ gắn bó với phong trào, khi lớp thanh niên khi ấy mang trong mình nhiệt huyết và lòng yêu nước, sẵn sàng dành thời gian, sức lực cho những hoạt động hướng về quê hương.

Tiếp đó là bà Phạm Lệ Quân, người phụ trách các hoạt động của thiếu nhi Việt Nam tại Pháp từ thời kỳ đầu. Chính từ những buổi sinh hoạt do bà và các cộng sự tổ chức năm xưa, bao lớp trẻ em sinh ra trên đất Pháp đã được làm quen với tiếng Việt, với bài hát, câu chuyện của quê hương. Những đứa trẻ ấy nay đã trưởng thành, và câu chuyện bà kể như một vòng tròn khép lại giữa người gieo hạt và những mùa quả đã thành.

Và người khiến cả khán phòng lặng đi là ông Nguyễn Văn Bổn, nguyên Chủ tịch Hội người Việt Nam tại Pháp. Năm nay đã 90 tuổi, nhưng khi cầm micro, giọng ông vẫn sang sảng như thuở còn đứng giữa những cuộc mít tinh. Ông xúc động nhắc lại chặng đường 80 năm, kể về những thế hệ người Việt đã sống, học tập, lao động trên đất Pháp mà chưa một ngày nguôi nghĩ về quê hương. Điều ông nhấn mạnh nhiều lần là tình yêu nước: đó là sợi chỉ xuyên suốt, đã đưa những người con xa xứ đến với nhau, giữ họ bên nhau qua những năm tháng khó khăn nhất, và cũng là điều ông mong lớp con cháu hôm nay tiếp tục giữ lấy.

Ba người, ba lứa tuổi, ba vai trò khác nhau, nhưng gộp lại thành một bức tranh sống động hơn bất cứ bản tổng kết nào.

Tiếng hát nối hai bờ thời gian

Khép lại phần phát biểu, dàn hợp xướng bước ra và khán phòng chuyển sang một nhịp khác. Mở màn là các em thiếu nhi của lớp tiếng Việt cô Claudine và lớp Cánh Diều với bài Ca ngợi Tổ quốc, trích từ tác phẩm Hồi tưởng của nhạc sĩ Hoàng Vân. Sau câu chuyện về những lớp thiếu nhi năm xưa, hình ảnh những đứa trẻ sinh ra trên đất Pháp hôm nay cất tiếng hát bằng tiếng mẹ đẻ của cha ông là câu trả lời giản dị nhất cho câu hỏi Hội sẽ đi tiếp ra sao.

Tiếp nối là Ca ngợi Tổ quốc của nhạc sĩ Hồ Bắc do Hợp ca Quê hương cùng Hội người Việt Nam tại Pháp trình bày, và Người là niềm tin tất thắng của nhạc sĩ Chu Minh, phần phối khí của Trần Mạnh Hùng, dưới sự chỉ huy của nhạc trưởng Ngân Hà. Bà tiếp bước cha mình, nhạc sĩ Ngọc Hà, người đã có công gây dựng dàn hợp xướng từ những ngày đầu thành lập UGVF.

Những tấm bằng và những bàn tay dìu dắt

Buổi lễ tiếp tục với phần trao huy chương và bằng tri ân cho những kiều bào đã đóng góp bền bỉ cho sự phát triển của Hội. Người được vinh danh nhiều đến mức ban tổ chức phải mời lên theo từng nhóm mười người, danh sách mỗi nhóm được chiếu lên màn hình.

Có một sắp xếp nhỏ nhưng rất tinh tế: những người đi lại khó khăn, không thể bước lên sân khấu được mời ở lại dưới hàng ghế, và phần vinh danh được mang xuống tận nơi. Người được vinh danh cũng có thể cùng con cháu lên nhận. Vì thế, trên sân khấu chiều hôm ấy, không hiếm cảnh một cụ được con đỡ một bên, cháu nhỏ nắm tay bên kia, cùng đứng chụp ảnh. Tấm bằng là của người cao tuổi, nhưng khoảnh khắc ấy thuộc về cả ba thế hệ.

Khi ánh đèn sân khấu đã tắt

Phần nghi lễ khép lại nhưng không ai vội về. Ngoài sảnh, mọi người quây quần bên nhau xem lại những bức ảnh tư liệu quý giá, chỉ cho nhau từng gương mặt, từng khung cảnh, nhắc lại những chuyện tưởng đã ngủ quên. Bên tiệc thân mật do các bạn trẻ lo phần ăn uống, câu chuyện giữa các thế hệ cứ thế tiếp tục: người già kể chuyện xưa, người trẻ hỏi han, góc chụp ảnh vẫn xếp hàng đến tận tối.

Năm mươi năm trước, những người sáng lập UGVF có lẽ không hình dung một buổi chiều như thế này. Nhưng chính những gì họ gieo, từ ngôi nhà trên phố Petit Musc đến những lớp tiếng Việt cuối tuần, đã cho phép buổi chiều ấy diễn ra. Và khi các em nhỏ hôm nay lớn lên, hẳn các em cũng sẽ có một câu chuyện riêng để kể tiếp cho những thế hệ sau.