Ý tưởng đổi tên Sài Gòn – Gia Định sang Thành phố Hồ Chí Minh được bác sĩ Trần Hữu Nghiệp đề xuất từ năm 1946. Bác sĩ Trần Hữu Nghiệp (1911-1975) là một trí thức yêu nước của Nam Bộ, từng du học và tốt nghiệp Y khoa tại Pháp, ông trở về Việt Nam và tham gia cuộc kháng chiến chống Pháp từ 1945.

Tháng 2-1946, bác sĩ Trần Hữu Nghiệp được lãnh đạo Khu 8 và Tỉnh ủy Bến Tre lựa chọn tham gia vào đoàn vượt biển ra Bắc báo cáo với Trung ương cùng bà Nguyễn Thị Định, giáo sư Ca Văn Thỉnh, ông Nguyễn Văn Khước.

Được giữ lại Hà Nội tiếp tục công tác, ông Nghiệp hòa mình vào cuộc sống mới rất khác với miền Nam. Và, nhân ngày kỷ niệm một năm chính quyền cách mạng, phòng Nam bộ trung ương đã có một buổi họp mặt thân thiện giữa những người miền Nam.

Trong buổi họp này, bác sĩ Nghiệp nhắc lại tình hình Nam bộ trong một năm qua ; những chiến công của các chiến sĩ đã chết và còn sống hiện đang chiến đấu, nhưng trên tất cả, bác sĩ kể đến công đức của Hồ Chủ tịch, người chiến sĩ tiên phong của phong trào giải phóng dân tộc, vị anh hùng của dân chúng Việt Nam.

Để kết luận, sau khi kể một vài thí dụ ở những nước lớn hay lấy tên những vị anh hùng để đặt cho một thành phố lớn, bác sĩ Nghiệp đề nghị, để ghi lấy công đức của Hồ Chủ tịch, thành phố Sài Gòn đổi tên là thành phố Hồ Chí Minh. Toàn thể mọi người tham dự hôm đó đã tán thành đề nghị của bác sĩ Nghiệp và đồng ký vào bản quyết nghị thay tên thành phố Sài Gòn gửi lên Chính phủ…

Tại cuộc họp của phái đoàn đại biểu Nam Bộ ở Hà Nội ngày 25/8/1946, các đại biểu thống nhất gửi kiến nghị đề nghị Quốc hội và Chính phủ về việc đổi tên để biểu tượng cho tinh thần chiến đấu và khát vọng thống nhất của nhân dân Nam Bộ.

Hai ngày sau, Báo Cứu Quốc đăng dòng tít: “Thành phố Sài Gòn từ nay sẽ đổi tên là Thành phố Hồ Chí Minh”.

Ông Huýnh Tấn Mẫm là người Sài Gòn, tốt nghiệp Đại học Y khoa. Trước năm 1975, ông là thủ lĩnh phong trào học sinh, sinh viên chống Mỹ và chính quyền Việt Nam Cộng hòa. Năm 1976, ông là Chủ tịch Hội Liên hiệp Thanh niên TP HCM, Phó chủ tịch Ủy ban MTTQ Việt Nam TP HCM và đại biểu Quốc hội khóa VI (1976-1981).

Tại kỳ họp thứ nhất, Quốc hội khóa VI, ông cùng 35 đại biểu đoàn Sài Gòn – Gia Định ra Hà Nội dự họp. Ngày khai mạc 24/6/1976, đoàn thảo luận và thống nhất kiến nghị đổi tên thành phố theo tên Chủ tịch Hồ Chí Minh, gửi Đoàn Chủ tịch kỳ họp.

“Khi đoàn đại biểu Sài Gòn – Gia Định kiến nghị đổi tên thành phố Hồ Chí Minh, gần như ngay lập tức nhận được sự đồng thuận của cả 492 đại biểu”, ông nhớ lại kỳ họp Quốc hội cách đây 50 năm.

Sự đồng thuận này mở đường để Quốc hội ban hành nghị quyết đổi tên thành phố Sài Gòn – Gia Định thành TP Hồ Chí Minh.

Sáng 2/7/1976, kỳ họp thứ I, Quốc hội khóa VI, thông qua Nghị quyết quan trọng trong đó có đổi tên Sài Gòn – Gia Định thành TP Hồ Chí Minh. Ảnh: TTXVN

Đến ngày 2/7/1976, Phó chủ tịch nước Nguyễn Hữu Thọ công bố nghị quyết đổi tên Sài Gòn – Gia Định thành Thành phố Hồ Chí Minh.

Sau kỳ họp, báo chí cả nước đồng loạt đăng sự kiện trên trang nhất. Đài Tiếng nói Việt Nam cũng phát ca khúc Tiếng hát từ thành phố mang tên Người như thông báo tới cả nước.

Có một chi tiết đáng thú vị liên quan việc đổi tên này. Hơn một năm trước khi Quốc hội chính thức đặt tên Thành phố Hồ Chí Minh, tạp chí Time (Mỹ) đã gọi Sài Gòn là “Ho Chi Minh City” trên trang bìa số ra ngày 12/5/1975.

Khi chính thức mang tên mới năm 1976, TP HCM có 12 quận gồm 1, 3, 4, 5, 6, 8, 10, 11, Bình Thạnh, Phú Nhuận, Gò Vấp, Tân Bình và 5 huyện ngoại thành : Bình Chánh, Củ Chi, Hóc Môn, Nhà Bè, Thủ Đức.

Sau đó, thành phố trải qua 5 lần điều chỉnh địa giới hành chính. Năm 1978, Quốc hội sáp nhập huyện Duyên Hải của Đồng Nai vào TP HCM ; huyện này đổi tên thành Cần Giờ năm 1991.

Năm 1997, thành phố thành lập thêm các quận 2, 7, 9, Thủ Đức và Bình Tân từ việc chia tách các huyện Thủ Đức, Nhà Bè và Bình Chánh. Năm 2020, quận 2, 9 và Thủ Đức được sáp nhập thành TP Thủ Đức.

Lần điều chỉnh gần nhất diễn ra ngày 1/7/2025, TP HCM mở rộng địa giới hành chính sau khi sáp nhập Bình Dương và Bà Rịa – Vũng Tàu.