Dịch tả lợn châu Phi (Peste porcine africaine – PPA) là một trong những bệnh truyền nhiễm nguy hiểm nhất đối với đàn lợn, với tỷ lệ chết gần như 100%. Khi dịch bùng phát, toàn bộ đàn nhiễm bệnh buộc phải tiêu hủy, khiến người chăn nuôi thiệt hại nặng nề, mất trắng vốn liếng. Không chỉ vậy, chi phí phòng chống dịch tăng cao, tổng đàn sụt giảm, nguồn cung thịt bị gián đoạn, kéo theo biến động giá cả và ảnh hưởng tới thị trường cũng như an sinh xã hội. Dịch bệnh kéo dài, khó kiểm soát còn khiến nhiều hộ chăn nuôi nhỏ lẻ phá sản, cản trở quá trình tái đàn ở nhiều địa phương.

Theo Tổ chức Thú y thế giới, dịch tả lợn châu Phi là căn bệnh nguy hiểm với tỷ lệ tử vong gần như tuyệt đối ở đàn lợn mắc bệnh. Không lây sang người, nhưng PPA gây thiệt hại nghiêm trọng cho chăn nuôi và an ninh lương thực. Tính đến nay, dịch đã xuất hiện tại hơn 60 quốc gia, trong đó có Việt Nam – nước đứng thứ 6 thế giới về sản lượng thịt lợn. Dù đã có gần 4.000 nghiên cứu về virus PPA, thế giới vẫn chưa có quốc gia nào sản xuất được vắc xin thương mại.

Trước nhu cầu cấp thiết từ thực tế, đầu năm 2021, Công ty TNHH MTV AVAC Việt Nam đã mời Tiến sĩ Nguyễn Văn Điệp về nước tham gia dự án nghiên cứu, phát triển vắc xin PPA. Năm 2006, anh tốt nghiệp Khoa Thú y của Đại học Nông nghiệp I Hà Nội (nay là Học viện Nông nghiệp Việt Nam), sau đó được giữ lại trường làm giảng viên của Khoa Thú y. Năm 2013, anh nhận học bổng toàn phần Monbokagakusho để học tiến sĩ chuyên ngành bệnh lý thú y tại Đại học Miyazaki (Nhật Bản). Sau đó, anh lạm việc và nghiên cứu tại Đại học Kagoshima.

Khi trở về Việt Nam bắt tay vào dự án, anh xác định hướng đi khả thi nhất là phát triển vắc xin sống nhược độc. Tuy nhiên, thách thức lớn nhất là tạo ra chủng virus vắc xin an toàn, ổn định và đáp ứng các tiêu chuẩn khắt khe.

Từ chủng virus ứng viên được chuyển giao từ Hoa Kỳ, nhóm nghiên cứu đã tiến hành thuần dưỡng, tối ưu để tạo ra chủng giống gốc (virus souche) đạt yêu cầu. Đây là nền tảng quan trọng cho việc sản xuất vắc xin.

Một bước tiến quan trọng khác là việc phát triển thành công dòng tế bào DMAC – đã được đăng ký bảo hộ sở hữu trí tuệ. Dòng tế bào này giúp virus vắc xin nhân lên nhanh, tăng sinh khối và đảm bảo sản xuất ổn định ở quy mô công nghiệp.

Trong quá trình nghiên cứu, anh và cộng sự đã thực hiện hơn 100 thí nghiệm trên động vật và trong phòng thí nghiệm nhằm đánh giá hiệu quả, độ an toàn và tối ưu quy trình sử dụng, từ đó xây dựng bộ dữ liệu toàn diện cho sản phẩm.

Tháng 7/2022, vắc xin AVAC ASF LIVE chính thức được Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn cho phép lưu hành có giám sát. Kết quả theo dõi cho thấy hiệu quả cao khi khoảng 94% lợn được tiêm tạo kháng thể, đồng thời không phát hiện virus trong mẫu phân và nước bọt sau 14 ngày.

Đến tháng 7/2023, vắc xin này tiếp tục được cấp phép lưu hành thương mại và xuất khẩu, trở thành vắc xin PPA đầu tiên trên thế giới được thương mại hóa. Tính đến nay, Việt Nam vẫn là quốc gia duy nhất sản xuất được loại vắc xin này.

AVAC đã cung cấp ra thị trường trong nước khoảng 3 triệu liều, đồng thời xuất khẩu 465.000 liều sang Philippines và Nigeria. Nhiều quốc gia như Ấn Độ, Indonésie, Malaisie cũng đã đăng ký mua sản phẩm. Thực tế triển khai cho thấy vắc xin an toàn và mang lại hiệu quả bảo hộ cao.

Thành công của vắc xin PPA không chỉ là dấu mốc của riêng một nhà khoa học, mà còn là minh chứng cho năng lực nghiên cứu, làm chủ công nghệ của Việt Nam. Đây được kỳ vọng sẽ mở ra hướng đi mới cho ngành thú y, góp phần bảo vệ ngành chăn nuôi và nâng cao vị thế khoa học Việt Nam trên trường quốc tế.