Đại danh y Thiền sư Tuệ Tĩnh (1330-?)

Đại danh y, thiền sư Tuệ Tĩnh tên thật là Nguyễn Bá Tĩnh, sinh năm 1330 tại làng Nghĩa Phú, tổng Văn Thai, phủ Thượng Hồng (nay là thôn Nghĩa Phú, xã Cẩm Vũ, huyện Cẩm Giàng, tỉnh Hải Dương). Ông mồ côi cha mẹ từ năm 6 tuổi và được sư trụ trì chùa Nghiêm Quang tức Chùa Giám đón về nuôi dạy.

Năm 22 tuổi, ông thi đỗ Hoàng giáp nhưng khước từ việc làm quan. Chứng kiến nhiều dịch bệnh lớn đã cướp đi mạng sống của nhiều dân nghèo, với mong muốn trị bệnh cứu người, ông đã nghiên cứu dược liệu, thu thập phương thuốc quý trong dân gian, trồng cây dược liệu, lập y xá tại các ngôi chùa để chữa bệnh cho người dân.

Ông cũng chính là người xây dựng nền móng cho việc chữa bệnh bằng thuốc Nam. Từ những bài thuốc đơn giản mà hữu dụng đã cứu được nhiều người bệnh nghèo khổ, dập được những trận dịch bệnh lớn trong nhân dân. Nhờ có ông, phong trào trồng thuốc Nam ngày càng được phát triển. Ông còn truyền dạy cho người dân cách tìm loại cây chữa các bệnh thông thường trong vườn nhà, chùa làng để sử dụng khi cần thiết. Ông cũng hướng dẫn mọi người cách phòng tránh bệnh để có sức khỏe tốt.

Ông đã để lại hàng nghìn phương thuốc, vị thuốc chữa bệnh có giá trị to lớn về lý luận và thực tiễn cho nền y dược dân tộc. Các công trình nghiên cứu của ông được soạn thành sách tiêu biểu như các tác phẩm “Dược tính nam chi” và “Thập tam phương gia giảm” (theo Hải Dương phong vật chí), nhưng rất tiếc là phần nguyên tác của Tuệ Tĩnh không còn nguyên vẹn do nhiều nguyên nhân. Những tác phẩm còn lại cho đến ngày nay là đều do người đời sau thu thập tài liệu còn sót lại trong nhân dân để biên tập lại. Đó là bộ “Nam dược thần hiệu” (giới thiệu 580 vị thuốc Nam và 3.873 phương thuốc điều trị 184 loại bệnh); Bộ “Hồng nghĩa giác tư y thư”; Cuốn “Thập tam phương gia giảm”.

Từ bao đời nay, trong giới Y học Việt Nam và nhân dân đều công nhận Tuệ Tĩnh là một trong những nhân vật có nhiều đóng góp cho lịch sử dân tộc, đặc biệt là công lao to lớn trong việc xây dựng một quan điểm y học độc lập, tự chủ, sát với thực tế của người Việt Nam. Câu nói của ông: Thuốc Nam Việt chữa người Nam Việt biểu hiện sự nhận thức sâu sắc về quan hệ giữa con người và tự nhiên, đồng thời cũng tiêu biểu cho ý thức độc lập tự chủ, đặc biệt là tinh thần tự tôn dân tộc, lòng yêu quê hương đất nước.

Cuộc đời, sự nghiệp cũng như y đức, y đạo, y tài của ông đã trở thành tấm gương sáng cho những người hành đạo nghề y noi theo trên con đường y nghiệp của mình. Những di cảo của Đại danh y – Thiền sư Tuệ Tinh đã trở thành bộ giáo trình có vị trí trang trọng trong các trường Đại học, Cao đẳng y khoa nước nhà.

Đại danh y Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác (1724-1791)

Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác là một đại danh y, nhà văn hóa xuất sắc của dân tộc. Ông đã để lại cho hậu thế một khối di sản văn hóa đồ sộ, tiêu biểu là bộ “Hải Thượng y tông tâm lĩnh” – bộ sách được coi là “Bách khoa thư” y học vĩ đại nhất của Việt Nam thời trung đại và còn nguyên giá trị đến hiện tại.

Đại danh y Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác nguyên quán tại thôn Văn Xá, làng Liêu Xá, huyện Đường Hào, phủ Thượng Hồng (nay là xã Liêu Xá, huyện Yên Mỹ, tỉnh Hưng Yên).

Cuộc đời và sự nghiệp của ông được kết tinh bởi tri thức uyên thâm, tư tưởng tiến bộ, đạo đức trong sáng, thể hiện qua những tác phẩm đồ sộ mà giá trị còn mãi đến ngày nay. Ông đã để lại cho hậu thế một tàng thư y học, một tấm gương sáng về y đức, y lý, y thuật… vô giá trong di sản văn hoá Việt Nam và được coi là ông tổ của ngành y học cổ truyền Việt Nam.

Là con của Tiến sỹ Thị lang Bộ Công triều, Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác sớm được theo cha học tập ở kinh thành Thăng Long và nổi tiếng là cậu học trò thông minh, toàn diện. Lê Hữu Trác từng thi đậu Tam trường, rồi theo học binh thư và được sung vào quân đội chúa Trịnh. Ông là người quyết đoán, thẳng thắn, cương trực nhưng cũng rất hiền từ, là người có chí khí thanh cao nên sớm chán nản khi chứng kiến những rối ren, ngang trái của xã hội. Sau một thời gian tham gia việc quân chính, viện cớ anh trai mất và phải nuôi mẹ, ông xin về quê mẹ ở ẩn.

Vốn là người thông minh, học rộng, sau một cơn bạo bệnh được thầy thuốc Trần Độc chữa trị và quý mến truyền thụ cho tất cả các kiến thức về y dược, Lê Hữu Trác nhanh chóng hiểu sâu y lý, tìm thấy sự say mê ở sách y học. Với trí thông minh hơn người lại cẩn trọng trong công việc, Hải Thượng Lãn Ông đã phát hiện những kiến thức mới về y học, sinh lý học, dược học. Dựa trên thực tế dược liệu Việt Nam, ông đã có những sáng tạo độc đáo, tạo nên nhiều bài thuốc quý hiếm, chữa bệnh cứu người thành công. Đại danh y đã phát hiện 305 vị thuốc nam, sưu tầm, thu thập 2.854 vị thuốc nam hay của các bậc tiền bối, nhất là Nam dược của Thiền sư Tuệ Tĩnh.

Với tâm nguyện hoài bão ấp ủ là soạn sách, mở trường thuốc để truyền bá y học và với lý tưởng cao cả “làm sách truyền phương để giúp đời vô tận”, Lê Hữu Trác đã dựng nên ngọn cờ đỏ thắm trong y giới qua bộ “Hải Thượng Y tông tâm lĩnh”.

 “Hải Thượng Y tông tâm lĩnh” là kết quả cả đời nghiên cứu của ông đối với các cuốn sách kinh điển: Nội kinh, Nam kinh, Thương hàn, Kim quỹ… Các bài thuốc trong sách là kết quả của quá trình tìm hiểu nền y học cổ truyền dân tộc kết hợp với thực tế chữa bệnh trong nhiều năm của Đại danh y Lê Hữu Trác. “Hải Thượng Y tông tâm lĩnh” gồm 28 tập, 66 quyển, bao gồm đủ các lĩnh vực trong y học: Y đức, Y lý, Y thuật, Dược, Di dưỡng và được xem là bộ “Bách khoa toàn thư” về y học. “Hải Thượng Y tông tâm lĩnh” không chỉ là bộ sách quý về y học mà còn được các nhà nghiên cứu đánh giá cao về giá trị văn học bởi cách kể chuyện hấp dẫn của tác giả.

Sau khi mất, Đại danh y Lê Hữu Trác được nhân dân và giới y học cả nước suy tôn là bậc “Y thánh của Việt Nam”. Không chỉ là một nhà y dược học vĩ đại, ông còn là một nhà thơ, nhà văn xuất sắc, nhà tư tưởng tiến bộ, có tinh thần nhân đạo sâu sắc.

Ngày 21/11/2023, Đại hội đồng Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa của Liên hợp quốc (UNESCO) lần thứ 42 đã thông qua nghị quyết phê chuẩn danh sách các “Danh nhân văn hóa và sự kiện lịch sử niên khóa 2024-2025″, trong đó có hồ sơ kỷ niệm 300 năm Ngày sinh của danh y Hải thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác.