Thời gian có thể xóa nhòa những dấu tích của chiến tranh nhưng không thể làm nguôi ngoai nỗi khắc khoải của những gia đình có người thân còn nằm lại nơi chiến trường xưa.

Hơn nửa thế kỷ qua, biết bao mái đầu đã bạc trắng vẫn đau đáu một câu hỏi : Người thân của mình đang yên nghỉ nơi đâu? Nhờ công tác giám định ADN trong “Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ”, những liệt sĩ đầu tiên của quê hương Hưng Yên đã được xác định thông tin, khép lại hành trình kiếm tìm kéo dài qua nhiều thế hệ và thắp lên hy vọng cho hàng nghìn gia đình liệt sĩ vẫn đang khắc khoải chờ đợi ngày được đón các anh trở về…

Trường hợp của một gia đình

Trong ngôi nhà nhỏ của gia đình ông Nguyễn Văn Hàn (thôn Đan Hà, xã Diên Hà, tỉnh Hưng Yên), câu chuyện về người anh trai – liệt sĩ Nguyễn Văn Yên vẫn được nhắc lại với niềm xúc động nguyên vẹn.

Ông Hàn nhớ như in khoảnh khắc nhận thông tin từ chính quyền địa phương cách đây đúng 1 năm (tháng 7/2025) thông báo kết quả giám định ADN đã xác định được danh tính, phần mộ liệt sĩ Nguyễn Văn Yên. Giây phút ấy, người đàn ông đã ngoài 70 tuổi nghẹn ngào không cầm nổi nước mắt bởi sau hơn nửa thế kỷ chờ đợi, bao lần hy vọng rồi thất vọng, cuối cùng điều tưởng như không thể đã trở thành sự thật…

Ông Hàn chia sẻ, liệt sĩ Nguyễn Văn Yên sinh năm 1952. Tháng 12/1970 khi đang học lớp 7 phổ thông tại xã, chàng thanh niên vừa tròn 18 tuổi Nguyễn Văn Yên viết đơn tình nguyện nhập ngũ. Ngày đó, chiến tranh ác liệt, người lên đường chỉ kịp gửi lại lời chào gia đình mà không ai biết đó có phải lần gặp cuối cùng hay không. Chỉ 8 tháng sau ngày ra trận, tháng 8/1971, anh Yên hy sinh khi mới tròn 19 tuổi. Ngày ấy, gia đình chỉ nhận được giấy báo tử, không ai biết anh nằm lại nơi đâu.

Nhiều năm qua, người thân trong gia đình đi tìm phần mộ liệt sĩ Nguyễn Văn Yên. Từng thông tin ít ỏi từ đồng đội cũ và đơn vị chiến đấu đều được gia đình bám víu lấy như một tia hy vọng. Năm 2012, gia đình ông Hàn lặn lội vào Tây Ninh, rồi Bà Rịa – Vũng Tàu mong tìm được anh trai. “Điều khiến gia đình tôi đau đáu không chỉ là sự mất mát người thân, mà còn là việc không biết anh đang nằm ở đâu để được hương khói, thờ phụng, để trọn vẹn nghĩa tình. Mỗi chuyến đi là một lần nhóm lên hy vọng, nhưng rồi lại trở về trong nỗi thất vọng và day dứt cứ nặng trĩu…”- ông Hàn nhớ lại.

Năm 2025, khi Công an tỉnh Thái Bình (nay là tỉnh Hưng Yên) triển khai thu nhận mẫu ADN thân nhân liệt sĩ chưa xác định danh tính, gia đình ông Hàn lại thêm một lần gửi gắm hy vọng. Đến ngày 27/6/2025, Cục Người có công (Bộ Nội vụ) gửi về thông báo: “Mẫu hài cốt mã số NCC4606 và mẫu sinh phẩm thân nhân mã M79.1 của ông Nguyễn Văn Hàn là em trai liệt sĩ Nguyễn Văn Yên cho kết quả : Mẫu hài cốt NCC4606 (Mộ số 34, Hàng 5, lô 6, Khu 1 Nghĩa trang liệt sỹ huyện Đức Cơ, tỉnh Gia Lai là của liệt sĩ Nguyễn Văn Yên”. Đọc những dòng chữ đó, ông Hàn mắt cứ nhòe đi và lặng lẽ thắp nén nhang trên ban thờ vọng anh suốt mấy chục năm qua…

Bà Nguyễn Thị Minh (chị gái liệt sĩ Nguyễn Văn Yên) chốc chốc lại lau nước mắt bởi hơn ai hết, bà thấu hiểu những nỗi đau mà chiến tranh để lại. Bà chia sẻ, năm 1968 anh chồng bà là ông Đinh Văn Đính nhập ngũ rồi hy sinh năm 1970. Một năm sau, ông Đinh Văn Đọc (chồng bà Minh) lúc ấy đang là công nhân mỏ ở Quảng Ninh tiếp tục xung phong ra trận, để lại người vợ trẻ cùng cậu con trai duy nhất mới lên ba. Năm 1972 khi nỗi đau mất em trai Nguyễn Văn Yên chưa nguôi, bà Minh lại tiếp tục nhận tin dữ chồng mình cũng mãi mãi nằm lại chiến trường. Ba giấy báo tử (của em trai Nguyễn Văn Yên, của chồng Đinh Văn Đọc và của anh chồng Đinh Văn Đính) liên tiếp dội xuống cuộc đời người phụ nữ trẻ khiến bà gục ngã. Thương con mồ cha từ sớm, bà ở vậy nuôi con, thờ chồng, phụng dưỡng cha mẹ già để trọn vẹn nghĩa tình, giữ lòng thủy chung.

Sau nhiều lần tìm kiếm, năm 2020 gia đình bà Minh đã tìm được phần mộ liệt sĩ Đinh Văn Đọc tại tỉnh Bình Phước (cũ). Giờ đây, sau khi tìm được em trai Nguyễn Văn Yên, bà Minh lại tiếp tục hy vọng một ngày sẽ tìm được phần mộ người anh chồng – liệt sĩ Đinh Văn Đính. Với bà, hy vọng ấy chưa bao giờ tắt….

Chính quyền xã Diên Hà cho biết, địa phương hiện có 803 liệt sĩ, 74 Mẹ Việt Nam Anh hùng. Tại Nghĩa trang liệt sĩ xã có 182 phần mộ, trong đó còn 25 mộ chưa xác định danh tính. Theo kế hoạch, dự kiến cuối tháng 8 và đầu tháng 9/2026, xã Diên Hà sẽ tiến hành lấy mẫu ADN các phần mộ chưa rõ thông tin với mong muốn đưa các anh sớm về bên gia đình. Đó không chỉ là nhiệm vụ mà còn là  “mệnh lệnh từ trái tim” của thế hệ hôm nay trước các anh hùng liệt sĩ đã ngã xuống vì độc lập, tự do cho Tổ quốc.